Jerebu dan pencemaran udara: kesannya pada kulit kepala dan rambut

Jerebu ialah sebahagian daripada kehidupan di Malaysia yang sudah biasa, terutamanya semasa musim kering apabila asap daripada kebakaran tanah dan hutan merentasi rantau ini dan Indeks Pencemar Udara (IPU) meningkat. Selain mata pedih, batuk dan rancangan luar yang dibatalkan, sesetengah orang perasan kulit kepala terasa lebih gatal atau berminyak dan tertanya-tanya sama ada jerebu menyebabkan rambut mereka gugur. Kajian tentang pencemaran udara dan rambut semakin bertambah, dan kajian makmal serta kajian kaitan mencadangkan bahan pencemar boleh menjejaskan kulit dan folikel rambut. Namun, masih tiada bukti kukuh bahawa jerebu menyebabkan rambut gugur pada manusia. Panduan ini menerangkan apa yang diketahui, apa yang masih belum pasti, cara menjaga kulit kepala semasa musim jerebu, dan kenapa melindungi paru-paru perlu diutamakan.

(Ini maklumat umum, bukan nasihat perubatan peribadi.)

Short answer

Tiada bukti kukuh bahawa jerebu atau pencemaran udara harian menyebabkan rambut gugur pada manusia, walaupun kajian dalam bidang ini semakin bertambah. Satu ulasan 2024 menyatakan folikel rambut mungkin terdedah kepada bahan pencemar secara langsung melalui kulit dan secara tidak langsung melalui aliran darah, bahawa habuk halus (particulate matter) boleh mencetuskan tindak balas keradangan dan telah dikaitkan dengan alopecia areata, dan bahawa kesan bahan pencemar terhadap rambut masih belum difahami sepenuhnya ¹. Satu ulasan pakar terdahulu menyimpulkan kajian epidemiologi dan mekanistik mencadangkan pencemaran udara menjejaskan integriti kulit ². Kebimbangan kesihatan yang lebih besar semasa jerebu ialah jantung dan paru-paru: WHO menyatakan habuk halus menyebabkan penyakit kardiovaskular, penyakit pernafasan dan kanser ³. Di Malaysia, IPU 101 hingga 200 dikelaskan sebagai tidak sihat dan melebihi 300 sebagai berbahaya ⁴. Untuk kulit kepala, penjagaan mudah adalah munasabah: cuci berdasarkan sejauh mana rambut berminyak atau kotor ⁵, rawat kelemumur jika timbul ⁶, dan berjumpa doktor jika keguguran berlarutan lebih daripada beberapa bulan atau anda perasan tompok botak.

Apa itu jerebu dan kenapa ia penting untuk kesihatan

Jerebu disebabkan terutamanya oleh zarah halus di udara, selalunya daripada pembakaran tumbuh-tumbuhan. Jabatan Alam Sekitar Malaysia melaporkan kualiti udara menggunakan IPU, yang berjulat daripada baik hingga berbahaya dan dikaitkan dengan Pelan Tindakan Jerebu Kebangsaan ⁴. Kategorinya ialah:

Sumber kategori: ⁴.

WHO menganggarkan pencemaran udara luar menyebabkan 4.2 juta kematian pramatang di seluruh dunia pada tahun 2019, kebanyakannya akibat penyakit jantung, strok, penyakit paru-paru dan kanser paru-paru ³. Rambut ialah kebimbangan yang jauh lebih kecil berbanding perkara ini, sebab itulah keutamaan semasa jerebu teruk ialah mengurangkan apa yang anda sedut.

Apa kata kajian tentang pencemaran dan rambut

Pencemaran dan kulit

Satu ulasan 2014 yang dibangunkan oleh pakar Eropah dan China merumuskan bukti bahawa pencemaran udara mempunyai kesan buruk pada kulit manusia dan membincangkan langkah perlindungan ². Kulit kepala juga kulit, jadi munasabah untuk menjangka ia turut boleh terjejas, walaupun kebanyakan kajian memberi tumpuan kepada kulit muka dan bukan kulit kepala.

Pencemaran dan folikel rambut

Satu ulasan 2024 dari University of Miami menerangkan bagaimana folikel rambut sangat terdedah kepada pendedahan alam sekitar kerana ia tumbuh dengan cepat dan mempunyai bekalan darah yang banyak ¹. Ulasan itu menyatakan bahawa:

• habuk halus boleh mencetuskan tindak balas keradangan dan telah dikaitkan dengan alopecia areata;
• asap tembakau dan sesetengah bahan kimia mempunyai kesan seperti hormon dengan akibat yang tidak jelas terhadap folikel;
• sesetengah hidrokarbon poliaromatik, sekumpulan bahan kimia daripada pembakaran, telah dikaitkan dengan alopecia androgenetik;
• kesan ini masih belum difahami sepenuhnya dan memerlukan lebih banyak kajian.

Ini ialah isyarat yang wajar diperhatikan, bukan bukti bahawa menyedut jerebu akan membuatkan rambut gugur. Kebanyakan bukti datang daripada kerja makmal dan kajian kaitan, yang tidak dapat menunjukkan sebab dan akibat ¹.

Kenapa kulit kepala mungkin terasa berbeza semasa jerebu

Ramai orang menyatakan kulit kepala mereka lebih gatal, berminyak atau bersisik semasa jerebu, terutamanya dalam cuaca panas dan lembap di Malaysia. Antara sebab yang mungkin termasuk habuk dan zarah yang melekat pada rambut dan kulit, lebih banyak berpeluh di bawah topi atau tudung, dan perubahan rutin seperti kurang kerap mencuci rambut. Sisik juga boleh datang daripada kelemumur atau dermatitis seboreik, yang biasa dan boleh dirawat ⁶⁷. Lihat penjagaan kulit kepala dalam cuaca panas dan lembap Malaysia dan kulit kepala gatal: punca biasa.

Penjagaan kulit kepala yang praktikal semasa musim jerebu

• Cuci berdasarkan sejauh mana rambut berminyak atau kotor. AAD menyatakan orang yang mempunyai kulit kepala berminyak mungkin mahu bersyampu setiap hari, manakala rambut yang lebih kering atau bertekstur mungkin perlu dicuci kurang kerap ⁵.
• Sapukan syampu pada kulit kepala. Ini membantu menanggalkan sisa produk, sel kulit mati dan minyak berlebihan tanpa terlalu mengeringkan batang rambut ⁵.
• Gunakan perapi pada batang rambut. Perapi melembapkan dan memudahkan rambut disikat ⁵.
• Rawat kelemumur. Jika kelemumur timbul, syampu kelemumur berubat boleh membantu; AAD mencadangkan anda mengikut arahan pada botol ⁶.
• Keringkan rambut dengan betul. Keringkan rambut dan kulit kepala selepas mencuci, terutamanya sebelum menutup rambut.
• Tukar sarung bantal dengan kerap. Ini kebersihan mudah semasa tempoh berhabuk.
• Berhati-hati dengan dakwaan "anti-pencemaran" yang mahal. Terdapat sedikit bukti klinikal yang baik bahawa produk rambut sebegini mencegah rambut gugur. Lihat apa yang syampu rambut gugur boleh dan tidak boleh lakukan.

Lindungi kesihatan anda dahulu

Apabila IPU tinggi, nasihat umum di Malaysia ialah mengurangkan aktiviti luar yang berpanjangan atau lasak, dan bagi individu berisiko tinggi seperti warga emas serta mereka yang mempunyai masalah jantung atau paru-paru, lebih banyak berada di dalam bangunan ⁸. Semak IPU sebelum bersenam di luar, tutup tingkap apabila udara buruk, dan ikut nasihat kesihatan rasmi. Jika anda menghidap asma atau penyakit paru-paru lain, ikut pelan rawatan doktor anda.

Keguguran selepas musim jerebu yang sukar

Rambut gugur yang muncul beberapa minggu atau bulan selepas episod jerebu lebih kerap dijelaskan oleh pencetus lain. Penyakit yang ketara, demam, tekanan yang teruk atau diet ketat boleh mencetuskan telogen effluvium, iaitu keguguran sementara yang biasanya bermula kira-kira dua hingga empat bulan selepas pencetus ⁹. Contohnya, jika anda mengalami jangkitan pernafasan yang teruk semasa musim jerebu, keguguran itu mungkin berkaitan dengan penyakit tersebut. Telogen effluvium biasanya reda selepas pencetus berlalu. Lihat tidur dan rambut gugur.

Merekod keadaan rambut anda

Jika anda risau, rekod yang mudah membantu anda dan doktor. Ambil gambar belahan rambut dan garis rambut dalam cahaya yang sama setiap beberapa minggu, dan catat bila keguguran bermula, sebarang penyakit, demam atau peristiwa yang menekan, perubahan diet dan produk baharu. Keguguran yang bermula dua hingga empat bulan selepas penyakit menunjukkan telogen effluvium ⁹, manakala penipisan perlahan selama bertahun-tahun dengan sejarah keluarga menunjukkan keguguran rambut corak ¹⁰. Rekod seperti ini selalunya lebih berguna daripada mengira helaian rambut di atas bantal.

Bila perlu berjumpa doktor

Berjumpa doktor jika keguguran berlarutan lebih daripada beberapa bulan, jika anda perasan tompok botak yang bulat, belahan rambut yang semakin lebar atau garis rambut yang undur, atau jika kulit kepala sangat gatal, merah, sakit atau bersisik. Tompok botak yang bulat mungkin menunjukkan alopecia areata, yang memerlukan diagnosis yang betul ¹¹.

Bila perlu mendapatkan nasihat lebih awal

Dapatkan nasihat lebih awal jika rambut gugur dalam gumpalan besar, jika keguguran disertai keletihan, berat badan berubah, haid tidak teratur atau tanda-tanda lain yang membimbangkan, atau jika kanak-kanak mengalami tompok botak. Keadaan sebegini wajar diperiksa dan bukan sekadar dikaitkan dengan musim jerebu.

Soalan untuk ditanya kepada doktor

1. Adakah rambut gugur saya keguguran rambut corak, keguguran sementara atau sesuatu yang lain?
2. Mungkinkah penyakit atau tekanan baru-baru ini menjelaskan keguguran?
3. Adakah kulit kepala saya yang gatal atau bersisik ini kelemumur, dermatitis seboreik atau keadaan lain?
4. Syampu apa yang sesuai untuk kulit kepala saya semasa musim jerebu?
5. Berapa kerap saya patut mencuci rambut?
6. Adakah saya perlu membuat ujian darah?
7. Patutkah saya risau tentang paru-paru saya semasa jerebu?
8. Bilakah saya perlu datang semula jika keadaan tidak bertambah baik?

Kehidupan di Malaysia

Episod jerebu di Malaysia sering berlaku serentak dengan cuaca panas dan kering, gangguan kepada sekolah dan acara luar, serta lebih banyak masa di dalam rumah dengan penghawa dingin. Ramai orang memakai pelitup muka di luar, dan ada yang menutup rambut. Jika anda bertudung, pilih fabrik yang bernafas dan biarkan rambut kering sebelum menutupnya; lihat hijab dan rambut gugur. Semak IPU melalui saluran rasmi sebelum bersenam di luar, dan rancang perjalanan ke sekolah, sukan dan urusan harian pada waktu udara lebih bersih. Farmasi menjual banyak produk kulit kepala, dan ahli farmasi boleh membantu anda memilih syampu kelemumur yang sesuai; lihat produk rambut gugur di farmasi.

Mitos biasa

• "Jerebu membuatkan rambut gugur." Tiada bukti kukuh tentang ini pada manusia; kajian masih berkembang ¹.
• "Syampu anti-pencemaran melindungi daripada rambut gugur." Terdapat sedikit bukti klinikal yang baik untuk dakwaan ini.
• "Mencuci rambut setiap hari menyebabkan rambut gugur." Mencuci hanya menanggalkan rambut yang sudah gugur; AAD menyatakan kulit kepala berminyak boleh dicuci setiap hari ⁵.
• "Pelitup muka melindungi kulit kepala." Pelitup muka untuk paru-paru; penjagaan kulit kepala ialah perkara berasingan yang lebih mudah.
• "Kulit kepala gatal semasa jerebu bermakna rambut akan gugur." Gatal lebih kerap berpunca daripada kelemumur, peluh atau sisa produk ⁶.

Kesilapan biasa

• Menyalahkan jerebu dan terlepas keguguran rambut corak, alopecia areata atau keguguran sementara selepas penyakit.
• Tidak mencuci rambut selama beberapa hari semasa jerebu lalu mengalami sisik dan gatal.
• Menggaru kulit kepala yang gatal sehingga kulit luka.
• Berbelanja besar untuk produk anti-pencemaran yang belum terbukti.
• Bersenam di luar apabila IPU tidak sihat.
• Mengabaikan masalah pernafasan kerana terlalu fokus pada rambut.

Bagaimana doktor boleh menilai anda

Doktor mungkin bertanya bila keguguran bermula, tentang penyakit baru-baru ini, tekanan, diet, ubat-ubatan dan sejarah keluarga, memeriksa kulit kepala, dan mengatur ujian jika perlu ¹². Doktor boleh memberitahu sama ada masalah kulit kepala itu kelemumur, dermatitis seboreik atau sesuatu yang lain, dan sama ada corak keguguran menunjukkan keguguran rambut corak, alopecia areata atau telogen effluvium. Lihat rawatan rambut gugur di Malaysia.

Kesimpulan

Kajian mencadangkan pencemaran udara boleh menjejaskan kulit dan bahan pencemar mungkin mempengaruhi folikel rambut, tetapi masih tiada bukti kukuh bahawa jerebu menyebabkan rambut gugur pada manusia. Semasa jerebu, lindungi paru-paru dahulu, semak IPU dan hadkan aktiviti luar apabila ia tinggi. Untuk kulit kepala, cuci berdasarkan tahap minyak, rawat kelemumur, dan biarkan rambut kering sebelum menutupnya. Jika keguguran berlarutan berbulan-bulan atau anda perasan tompok botak, doktor boleh memeriksa punca sebenar.

Soalan lazim

Adakah jerebu menyebabkan rambut gugur?

Tiada bukti kukuh bahawa jerebu menyebabkan rambut gugur pada manusia. Kajian tentang bahan pencemar dan folikel rambut semakin bertambah, tetapi kebanyakannya data makmal atau kaitan.

Bolehkah pencemaran udara menjejaskan kulit kepala?

Ulasan kajian mencadangkan pencemaran udara boleh menjejaskan integriti kulit, dan kulit kepala juga kulit. Sesetengah orang perasan lebih gatal, berminyak atau bersisik semasa jerebu, walaupun buktinya terhad.

Patutkah saya lebih kerap mencuci rambut semasa jerebu?

Mencuci berdasarkan sejauh mana rambut kotor atau berminyak adalah munasabah. AAD menyatakan orang yang mempunyai kulit kepala berminyak mungkin mahu bersyampu setiap hari.

Adakah syampu anti-pencemaran berkesan?

Terdapat sedikit bukti klinikal yang baik bahawa produk rambut anti-pencemaran mencegah rambut gugur. Syampu lembut yang digunakan secara berkala biasanya mencukupi.

Patutkah saya memakai topi atau menutup rambut semasa jerebu?

Menutup rambut mungkin mengurangkan habuk yang melekat, tetapi keutamaan kesihatan semasa jerebu ialah melindungi paru-paru dan mengehadkan aktiviti luar apabila IPU tinggi.

Tahap IPU berapa dianggap tidak sihat?

Di Malaysia, IPU 101 hingga 200 dikelaskan sebagai tidak sihat, 201 hingga 300 sangat tidak sihat dan melebihi 300 berbahaya.

Bolehkah tekanan atau penyakit semasa musim jerebu menjejaskan rambut?

Penyakit atau tekanan yang ketara boleh mencetuskan keguguran sementara beberapa bulan kemudian, jadi rambut gugur selepas tempoh sukar selalunya disebabkan itu dan bukan jerebu itu sendiri.

Bilakah saya perlu berjumpa doktor?

Berjumpa doktor jika keguguran berlarutan lebih daripada beberapa bulan, jika ada tompok botak, atau jika kulit kepala sangat gatal, sakit, merah atau bersisik.

Kandungan untuk tujuan pendidikan. Bukan nasihat perubatan.